Samen bouwen aan professionele weerbaarheid

Veilige start voor het nieuwe college: investeer nu in veiligheid voor raadsleden

De gemeenteraadsverkiezingen van 2026 zijn een paar weken achter de rug. Nieuwe raadsleden zijn beëdigd, een deel van de oude garde heeft afscheid genomen en de gesprekken over de collegevorming zijn volop gaande. Het is een periode vol energie, verwachtingen en plannen. Maar er is ook iets wat in die drukte makkelijk naar achteren schuift: nadenken over veiligheid. En dat is precies het moment waarop je er wél over moet beginnen.

Een derde van de raadsleden kreeg in de afgelopen bestuursperiode te maken met agressie, bedreiging of verbaal geweld. Dat is meer dan twee keer zoveel als in 2022 en zes keer zoveel als in 2015. (bron: Gemeente.nu) Dat zijn geen abstracte cijfers. Dit zijn mensen die vol overtuiging hun gemeente wilden dienen en vervolgens werden geconfronteerd met iets wat hun functioneren beïnvloedde, hun zelfvertrouwen ondermijnde of hun gezin raakte. De veiligheid van nieuwe raadsleden verdient daarom een vaste plek in het inwerkprogramma, niet als bijlage maar als prioriteit.

Lees ook eens ons artikel:

Waarom veiligheid voor raadsleden nu urgenter is dan ooit

Raadsleden staan dichter bij de samenleving dan welke andere politieke laag ook. Ze zijn herkenbaar, aanspreekbaar en wonen gewoon in de gemeente waar ze beslissingen nemen. Dat is ook precies wat het raadslidmaatschap zo waardevol maakt. Maar diezelfde zichtbaarheid maakt hen kwetsbaar. Frustraties over lokale besluiten, polarisatie in de samenleving en de opkomst van online platforms zorgen ervoor dat de drempel om raadsleden persoonlijk aan te spreken of zelfs te bedreigen lager is geworden.

Tien jaar geleden had 23 procent van de raadsleden te maken met agressie en intimidatie. Nu gaat het om bijna twee keer zo veel voorvallen. De trend is duidelijk en er is geen reden om aan te nemen dat die bij een nieuwe raadsperiode vanzelf keert. Sterker nog: nieuwe raadsleden die nog geen ervaring hebben met dit soort situaties, lopen meer risico om erdoor verrast te worden of er niet goed mee om te gaan. Dat vraagt om bewuste voorbereiding.

Het rapport van het Ministerie van Binnenlandse Zaken adviseert om de thema’s agressie, intimidatie en ondermijning standaard op te nemen in het inwerkprogramma voor raadsleden en om het onderwerp jaarlijks te agenderen. Griffiers spelen hierin een sleutelrol. Zij zijn de procesbegeleiders van de raad en kunnen het onderwerp veiligheid actief op de agenda zetten, juist in de eerste weken van een nieuwe raadsperiode.

Wat nieuwe raadsleden concreet kunnen verwachten

Veel nieuwe raadsleden starten met een realistisch beeld van de inhoud van hun werk, maar een minder realistisch beeld van de sociale druk die daarbij hoort. Ze weten dat ze soms lastige besluiten moeten nemen, maar zijn minder voorbereid op wat er kan gebeuren als die besluiten inwoners raken. Dat verschil tussen verwachting en werkelijkheid kan het functioneren stevig beïnvloeden.

Verbale agressie is de vorm van bedreiging waarmee raadsleden het meest te maken hebben. Negentien procent van de raadsleden heeft te maken gehad met bedreiging en intimidatie. Die agressie speelt zich af in de raadszaal, op straat, aan de deur en steeds vaker online. Online bedreigingen, agressie op straat, anonieme doodsverwensingen in de mail: het is voor sommige raadsleden bijna gewoon geworden. (Bron: NOS)Juist omdat het zo divers is, helpt het om vooraf te weten wat de mogelijke vormen zijn, hoe je reageert en waar je terecht kunt.

Van de raadsleden die te maken kregen met bedreigingen geeft dertig procent aan dat dit invloed heeft op hun functioneren. Dat raakt de kern van de democratie. Raadsleden die zelfcensuur toepassen of besluiten vermijden uit angst voor reacties, vertegenwoordigen hun kiezers niet meer volledig. Investeren in weerbaarheid is dus niet alleen goed voor het individu, maar ook voor de kwaliteit van het lokale bestuur.

Hoe griffiers en fractievoorzitters het verschil kunnen maken

De griffier is in veel gemeenten de eerste die nieuwe raadsleden begeleidt. Dat maakt de griffier ook de aangewezen persoon om het gesprek over veiligheid te starten, en wel meteen. Niet pas als er een incident is geweest, maar proactief, als onderdeel van de onboarding. Dat hoeft geen zware sessie te zijn, maar mag een open gesprek zijn over wat er speelt, wat raadsleden kunnen verwachten en hoe de gemeente hen ondersteunt.

Raadsleden die te maken hebben gehad met agressie, vinden de meeste steun bij collega-raadsleden. Voor 62 procent van hen zijn collega-raadsleden de grootste bron van steun, gevolgd door de griffie met 56 procent. Dat betekent dat de omgeving van het raadslid het eerste vangnet is. Een raad die onderling open is over dit thema, staat sterker dan een raad waarbij iedereen de schijn ophoudt dat alles vanzelf goed gaat.

Fractievoorzitters hebben hier ook een rol. Zij kunnen in hun eigen fractie het gesprek aangaan, ruimte geven aan raadsleden om incidenten te benoemen en actief de verbinding zoeken met de griffie als er iets speelt. Een cultuur van openheid begint niet bij beleid, maar bij gedrag. En dat gedrag kun je aanleren, ook als team.

Trainingen die raadsleden weerbaar maken

Weerbaarheid is geen aangeboren eigenschap. Het is iets wat je kunt ontwikkelen, oefenen en versterken. RadarVertige biedt trainingen aan die specifiek zijn gericht op de situaties waar raadsleden mee te maken kunnen krijgen. Dat gaat verder dan een informatieve sessie. In de trainingen werken deelnemers aan herkenning, reactievermogen en zelfvertrouwen in lastige situaties.

Denk aan trainingen rond omgaan met emotie en agressie, waarbij raadsleden leren hoe ze escalatie kunnen voorkomen, hoe ze een gesprek kunnen sturen als de spanning oploopt en hoe ze na een incident voor zichzelf zorgen. Dat zijn vaardigheden die je niet leert door er alleen maar over te lezen. Oefenen in een veilige trainingsomgeving, soms met de inzet van trainingsacteurs, maakt het verschil tussen theorie en echte handelingsvaardigheid.

De trainingen van RadarVertige sluiten aan op de context van het lokale bestuur. Ze zijn praktisch, direct toepasbaar en gericht op de herkenbare situaties die raadsleden in de gemeentepolitiek tegenkomen. Of het nu gaat om een verhitte inwonersavond, een confrontatie op straat of een reeks agressieve berichten via sociale media: er is een aanpak die werkt en die te leren is.

De griffier als regisseur van een veilige raad

Een veilige raad ontstaat niet vanzelf. Iemand moet de regie nemen en de griffier is daarvoor de logische kandidaat. Niet omdat de griffier verantwoordelijk is voor de veiligheid van ieder raadslid persoonlijk, maar omdat de griffie het zenuwcentrum is van de gemeenteraad. De griffier weet wat er speelt, kent de raadsleden en heeft het mandaat om het onderwerp bespreekbaar te maken.

Dat begint met het standaard opnemen van veiligheidsthema’s in het inwerkprogramma. Maar het stopt daar niet. Een jaarlijkse agendering van agressie en weerbaarheid houdt het onderwerp levend, ook bij zittende raadsleden. Het creëert een cultuur waarin incidenten gemeld worden in plaats van verzwegen, en waarin de raad als geheel laat zien dat veiligheid een gedeelde verantwoordelijkheid is.

RadarVertige ondersteunt griffiers en gemeenten bij het opzetten van een aanpak die past bij de lokale situatie. Dat kan gaan om een maatwerktraining voor de voltallige raad, een korte introductiesessie voor nieuwe raadsleden of een langer traject voor fracties die te maken hebben met specifieke uitdagingen. Samen kijken wat er nodig is, is altijd het startpunt.

Samenvatting

Agressie en intimidatie tegen raadsleden nemen fors toe. Een derde van de raadsleden heeft er in de afgelopen raadsperiode mee te maken gehad. Juist aan het begin van een nieuwe raadsperiode, als raadsleden worden ingewerkt en colleges worden gevormd, is dit het moment om te investeren in weerbaarheid. Griffiers spelen een sleutelrol door het onderwerp actief te agenderen. RadarVertige biedt praktische trainingen die raadsleden en colleges helpen om emotie en agressie herkennen te herkennen, te hanteren en te verwerken.